Đau thần kinh tọa có nên châm cứu không? Những trường hợp hiệu quả và những trường hợp cần phẫu thuật

Đau thần kinh tọa là một trong những bệnh lý cơ xương khớp phổ biến nhất hiện nay. Khi xuất hiện cơn đau lan từ thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi và cẳng chân, nhiều người đặt câu hỏi:

“Đau thần kinh tọa có nên châm cứu không?”

Câu trả lời là Có, nhưng không phải mọi trường hợp đều phù hợp với châm cứu. Điều quan trọng nhất là xác định đúng nguyên nhân gây chèn ép thần kinh và đánh giá mức độ tổn thương trước khi lựa chọn điều trị.

Châm cứu có hiệu quả đối với đau thần kinh tọa không?

Nhiều nghiên cứu lâm sàng trong những năm gần đây cho thấy châm cứu giúp giảm đau, cải thiện chức năng vận động và nâng cao chất lượng cuộc sống ở nhiều bệnh nhân đau thần kinh tọa, đặc biệt khi nguyên nhân là thoát vị đĩa đệm mức độ nhẹ đến trung bình hoặc đau thần kinh tọa mạn tính.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2024 trên JAMA Internal Medicine cho thấy bệnh nhân được châm cứu giảm đau chân và cải thiện chỉ số tàn phế rõ rệt hơn nhóm châm cứu giả, đồng thời hiệu quả vẫn duy trì sau 52 tuần theo dõi.

Các nghiên cứu về cơ chế cũng cho thấy châm cứu có thể:

• Kích thích giải phóng endorphin và enkephalin nội sinh.
• Điều hòa dẫn truyền đau tại tủy sống.
• Giảm phản ứng viêm quanh rễ thần kinh.
• Cải thiện tuần hoàn vi mạch.
• Giảm co cứng cơ cạnh sống và cơ hình lê.

Tuy nhiên, châm cứu không làm mất khối thoát vị đĩa đệm. Hiệu quả chủ yếu đến từ việc giảm viêm, giảm co cơ và giảm kích thích rễ thần kinh.

Những trường hợp châm cứu thường đạt hiệu quả cao

Các trường hợp dưới đây thường đáp ứng tốt nếu được điều trị đúng kỹ thuật:

1. Thoát vị đĩa đệm nhẹ hoặc trung bình

• Chưa có yếu cơ đáng kể.
• Chưa teo cơ.
• Đau lan theo đường đi dây thần kinh tọa.
• MRI cho thấy chèn ép chưa nghiêm trọng.

Đây là nhóm bệnh nhân đáp ứng tốt nhất.

2. Đau thần kinh tọa do co cứng cơ

Ví dụ:

• Hội chứng cơ hình lê (Piriformis syndrome).
• Co cứng cơ cạnh sống.
• Co cứng cơ mông.

Trong các trường hợp này, châm cứu thường giúp giảm đau nhanh vì nguyên nhân chủ yếu là cơ chèn ép thần kinh.

3. Thoái hóa cột sống

Thoái hóa gây:

• viêm khớp liên mấu
• gai xương
• hẹp lỗ liên hợp mức độ nhẹ

Châm cứu kết hợp phục hồi chức năng thường giúp cải thiện đau đáng kể.

4. Đau thần kinh tọa mạn tính

Những bệnh nhân đau kéo dài trên 3 tháng thường có hiện tượng tăng cảm đau trung ương.

Châm cứu giúp điều hòa hệ thần kinh trung ương và giảm đau kéo dài ở nhiều người bệnh.

Những trường hợp châm cứu chỉ có hiệu quả hạn chế

Bao gồm:

• Thoát vị đĩa đệm lớn.
• Hẹp ống sống mức độ nặng.
• Trượt đốt sống gây mất vững.
• U cột sống.
• Lao cột sống.
• Gãy cột sống.
• Di căn cột sống.

Ở các trường hợp này, châm cứu chỉ có vai trò hỗ trợ giảm đau chứ không giải quyết nguyên nhân.

Khi nào cần phẫu thuật?

Không phải tất cả bệnh nhân đau thần kinh tọa đều phải mổ.

Các hướng dẫn quốc tế đều khuyến cáo điều trị bảo tồn trước, bao gồm thuốc, vận động trị liệu và các phương pháp không phẫu thuật phù hợp; chỉ cân nhắc phẫu thuật khi có chỉ định rõ ràng.

Chỉ định phẫu thuật tuyệt đối

• Hội chứng chùm đuôi ngựa (bí tiểu, đại tiện không tự chủ, tê vùng yên ngựa).
• Liệt tiến triển.
• Yếu cơ tăng dần.
• Mất vận động bàn chân.
• Teo cơ nhanh.
• Chèn ép tủy hoặc rễ thần kinh nặng trên MRI.

Đây là các trường hợp cần được khám ngoại thần kinh hoặc cột sống sớm.

Chỉ định phẫu thuật tương đối

• Đau dữ dội kéo dài trên 6–12 tuần.
• Điều trị bảo tồn đầy đủ nhưng thất bại.
• Chất lượng cuộc sống giảm nghiêm trọng.
• Đau tái phát nhiều lần ảnh hưởng sinh hoạt và lao động.

Khi nào không nên châm cứu?

Chống chỉ định tuyệt đối

• Nhiễm trùng vùng châm.
• Rối loạn đông máu nặng.
• Bệnh nhân sốc.
• Dị ứng kim hiếm gặp.
• Không hợp tác.

Thận trọng

• Phụ nữ có thai.
• Người đang dùng thuốc chống đông.
• Đái tháo đường mất kiểm soát.
• Loãng xương nặng.
• Người có máy tạo nhịp tim (không nên điện châm qua vùng có thiết bị).

Làm thế nào để biết mình phù hợp với châm cứu hay cần mổ?

Một bác sĩ sẽ đánh giá dựa trên:

• Khai thác triệu chứng.
• Khám thần kinh.
• Đánh giá sức cơ.
• Phản xạ gân xương.
• Cảm giác.
• Nghiệm pháp Lasègue.
• Kết quả MRI hoặc CT khi cần.

Không nên quyết định chỉ dựa trên mức độ đau, vì có người đau rất nhiều nhưng không cần mổ, trong khi người khác đau ít lại có yếu cơ tiến triển cần can thiệp sớm.

Kết luận

Đau thần kinh tọa có nên châm cứu không?

Câu trả lời là Có, nếu người bệnh được thăm khám và lựa chọn đúng chỉ định.

Châm cứu đặc biệt hiệu quả ở những trường hợp đau thần kinh tọa do thoát vị đĩa đệm nhẹ đến trung bình, co cứng cơ hoặc thoái hóa cột sống, giúp giảm đau, cải thiện vận động và hỗ trợ phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, nếu đã xuất hiện liệt, teo cơ, bí tiểu, mất cảm giác vùng yên ngựa hoặc chèn ép thần kinh nặng, người bệnh cần được đánh giá để phẫu thuật kịp thời. Chậm trễ trong các trường hợp này có thể làm giảm khả năng hồi phục thần kinh.

Tài liệu tham khảo tiêu biểu.

• Yu Z, et al. Acupuncture vs Sham Acupuncture for Chronic Sciatica From Herniated Disk. JAMA Internal Medicine. 2024.
• World Health Organization. WHO Guideline for the Non-Surgical Management of Chronic Primary Low Back Pain in Adults. Geneva: WHO; 2023.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Low Back Pain and Sciatica in Over 16s: Assessment and Management (NG59).
• North American Spine Society. Clinical Guideline for Lumbar Disc Herniation with Radiculopathy.
• Lewis RA, et al. Surgical versus Non-Surgical Treatment for Sciatica. Cochrane Database of Systematic Reviews.
• Qaseem A, et al. Noninvasive Treatments for Acute, Subacute, and Chronic Low Back Pain: A Clinical Practice Guideline from the American College of Physicians. Annals of Internal Medicine. 2017